robaliza

Unha marea de poesía

Este verán percorremos Galicia dende Ribadeo ata A Guarda, sempre á beira do mar. No Portal das Palabras adoramos o interior, os seus ríos, montañas e devesas, pero despois de tanto confinamento precisamos o cheiro a marusía máis ca nunca e decidimos emprender unha viaxe ao longo dos 1.498 quilómetros da costa que baña esta terra. E facémolo na mellor compaña posible: a vosa e a da poesía. A marea de versos vén cargada de palabras relacionadas co mar que inspiran os poetas dende os tempos dos trobadores medievais e o Rexurdimento ata a actualidade. Comezamos!

augamar | gaivota | furna | buguina | salseiro | robaliza | pailebote | cantil

            MÁIS que nos anzois
Máis aínda que no meu dedo gordo
cun anzol
en vez de robalizas.
Luísa Castro, Baleas e baleas, 1988

 

Luísa Castro, autora da costa cantábrica, nada en Foz en 1966, é para a poesía galega a modernidade, a ruptura con todo o anterior, e configúrase coma unha das iniciadoras dunha nova proxección da poesía do século XXI. No seu único poemario en galego, Baleas e baleas, dá unha visión persoal da nenez e da vida nunha vila costeira, desmitificándoa e amosando a dureza da vida dos homes que van ao mar a unha Irlanda lonxe do ideal irlandés que se debuxou por outras correntes literarias galegas. E sobre todo, retratando a vida das mulleres das conserveiras que teñen dobre faena: a dun traballo mal pagado e a dunha casa que agarda por elas, e non para descansaren. Pero tamén hai certa nostalxia, seguramente sabedora Luísa Castro –daquela aínda estudante universitaria en Madrid– de que a súa vida ían levala por camiños que a afastarían das raíces.

O título de Baleas e baleas é froito das vivencias infantís da autora, como ela mesma conta no prólogo. En 1986 quedou prohibida a captura das baleas, pero ata comezos dos anos 1980 Galicia contou con frota dedicada a esta actividade. Luísa Castro medrou escoitando as historias dos homes da familia que ían á procura destes grandes cetáceos dende unha vila mariñeira onde as tabernas se decoraban con escenas da súa caza, e na que tampouco faltaba unha factoría para o seu despezamento que a poeta sempre quixo visitar. Pero non menos certo é que na poesía galega de finais do século XX a balea é un recurso simbólico común e, no caso das poetas, un tropo vinculado co apoderamento feminino.

A balea habita este poderoso poemario xunto a moitas outras palabras do mar, entre as que non faltan distintos peixes que seguen a ser incondicionais das nosas lonxas e mesas. Peixes como a robaliza, que na escrita de Luísa Castro sabe tamén a poesía pura. Se nos limitamos ao nome científico, Dicentrarchus labrax, soa todo máis prosaico, así que resaltemos a beleza da diversidade e gocemos tamén de variantes fonéticas como rabaliza ou rabalisa; e doutras cargadas de matices, como sucede coa forma robalo, que nos deixa claro que a robaliza en cuestión é calquera cousa menos pequena.

No lingüístico, robaliza é un derivado mediante sufixación de robalo. Esta última forma procede probablemente de *lobarro, derivada do vocábulo lobo tras unha metátese (cambio de lugar dun fonema) dos dous fonemas líquidos (l…r > r…l). E que ten que ver a robaliza co lobo? Toleamos? Non. Aínda que na realidade falar á vez de peixes e lobos sexa como mesturar allos con bugallos, na esfera poética todo cobra sentido, porque o nome que lle damos a este peixe tan saboroso en galego remite metaforicamente á súa voracidade. De feito, a imaxe do lobo tamén está detrás dalgúns dos nomes que se lle outorga noutras linguas. En castelán chámanlle lubina; en inglés wolfsbarsch; en italiano pesce lupo (inda que o máis habitual é spigola) e tamén en francés atopamos as formas loup e loubine, que conviven con bar.

O poder da poesía é quen, en calquera caso, de converter calquera animal mariño no que queiramos, sexa robaliza, marraxo, meiga ou peixe sapo!

Que tódolos marraxos me tendan a súa trampa,
Que me apresen as meigas, que me lee no palangre,
Que os peixes sapo me coman os dedos, que me atravese
O espada,
Que tódolos golpes de mar veñan por min
                                    Luísa Castro, Baleas e baleas, 1988
Palabras traballadas

Todos os termos que traballamos, fóra das Palabras do día, ordenados alfabeticamente.

Ver

Palabras do día

Unha palabra cada día dos 365 do ano, ordenadas alfabeticamente ou por data.

Ir