Voces de aquí e acolá: cacharela, fogueira e lumarada

O lume fascinou a humanidade desde o inicio dos tempos. A súa veneración resulta un trazo común a todas as culturas da antigüidade, de par ao culto ao sol, e déuselle un significado sagrado: era considerado purificador, limpaba os malos espíritos…; cando non se sabía como orixinalo, aquel que traía o lume tras o período de choivas convertíase nun heroe. Porén, comezar a comprender como se prendía supuxo un avance fundamental para a nosa evolución, xa que a cocción fixo posible dixerir os alimentos e liberalos de toxinas malignas, aumentou o valor enerxético inxerido e contribuíu ao desenvolvemento do organismo humano. Ademais, a domesticación do lume facilitou a defensa fronte aos depredadores, e a iluminación fixo posible vivir no interior das covas, quentarse para sobrevivir e convivir.

Os diferentes cultos relixiosos foron apropiándose deste tipo de crenzas para aseguraren fieis. O poder hipnótico do lume e a súa veneración demóstrase nas laradas que se acenden a noite de San Xoán. Malia que o nome do apóstolo anda polo medio, estas celebracións remiten aos cultos precristiáns que celebraban o solsticio de verán. Son varias as denominacións para elas que atopamos ao longo do territorio galego, e aínda que no Atlas lingüístico galego non se rexistra unha pregunta concreta sobre os lumes de San Xoán é posible que algúns dos termos, inda que todos sexan coñecidos pola maioría dos falantes, sexan máis usados en lugares concretos.

A voz cacharela defínese como a “morea de leña ou outro combustible que arde e fai laparada”. A palabra emprégase, segundo o Glosario de voces galegas hoxe (1985) de Constantino García, en puntos do interior da provincia da Coruña, en Compostela e Santaia (Trazo). Cachela pódese considerar coma un termo afín. Designa os anacos de leña e, por metonimia, o lume que se fai con eles. O seu uso obsérvase en zona bergantiñá, pero tamén en zonas paralelas da provincia de Lugo, coma Guitiriz. Estes termos están relacionados co latín *quassare, que significaba ‘romper’, ‘escachar’.

Outra das palabras coñecidas de todas e todos é fogueira, substantivo que procede do latín *focarĭa, que remite a *focarĭu ‘do lume’. Segundo a obra de Constantino García saberían do vocábulo en Dumbría, O Grove, Codesada, Sobrado dos Monxes, Valadoiro, Cedofeita e Pedrafita, polo que se ve que esta forma está moi difundida polo territorio galego. Pola súa banda, a palabra afín fogueirada sitúase nas áreas máis orientais de Galicia: Burón, Suarna e Pedrafita.

A palabra lumarada tamén designa a “morea grande de leña que arde, facendo chamas e resplandor” e, se nos guiamos polo Tesouro do léxico patrimonial galego e portugués, o seu uso rexístrase en concellos da Costa da Morte (Muxía, Cee e Fisterra). Hai unha variante, lumeirada, da que atopamos exemplos nas Rías Altas: en Ares, Betanzos, Feás e arredores. Ambas as dúas voces son creacións derivadas que toman como base o substantivo lume, que ten a súa orixe no latín lumen e que significaba ‘luz’, ‘claridade’ ou ‘lume’.

Non se pode negar que as denominacións destes lumes son abondosas e recoñecibles por todas e todos; amais, cada un vai saltalos ao seu lugar e chámaos coma alí se coñecen, xa sexa cacharela, cacheira, cachela, fogueira, larada, lumarada ou luminaria…, e inda nos ha quedar algún termo atrás.

“Había pouco, a finais de xuño, na cidade erguéranse as grandes cacharelas festivas que alumearon a noite do San Xoán.” (Manuel Rivas: Os libros arden mal, 2006)

“Pasei a noite de San Xoán entre celebracións populares e relixiosas, a xente saltou as fogueiras que segundo a tradición escorrentan os malos espíritos, ou os espíritos do mal e os seus servos.” (Pemón Bouzas: A voz do vento, 2014)

“Nestes días en que se vai achegando San Xoán lembro as lumaradas que faciamos na aldea e como saltabamos por riba do lume.” (Marilar Aleixandre: Airadas de palabras, 1998)

Palabras traballadas

Todos os termos que traballamos, fóra das Palabras do día, ordenados alfabeticamente.

Ver

Palabras do día

Unha palabra cada día dos 365 do ano, ordenadas alfabeticamente ou por data.

Ir