Voces de aquí e acolá: píntega, sacabeira ou salamántiga

Detrás do nome científico salamandra salamandra temos un dos anfibios con máis denominacións en lingua galega. Para os do común, chámase becha ou bicha, pinchorra, sacabeira, sacarrancha, salamanca ou salamántiga e tamén sapagueira, e defínese como “anfibio da familia dos salamándridos coa pel lisa e brillante, de cor negra con manchas amarelas”. Sexa cal sexa o xeito de chamarlle, sempre é un animal envolto na superstición, xa que se chegou a considerar que era perigoso e moi velenoso.

A mala sona que o acompaña parece que ten que ver co seu aspecto, determinado pola cor negra (vencellada ao lúgubre) e as pintas amarelas brillantes; mais tamén co líquido que segregan cando se asustan. É certo que o fluído en cuestión é algo noxento e que nos pode producir un goxo “erupción cutánea”, pero se un se lava, xa nin se sente. Outra cousa é o seu efecto sobre os animais máis pequenos, para os que si pode ser letal. Isto contribuíu á crenza do aire, que se podería definir como a ‘envoltura máxica que posúen determinados anfibios’. Cientificamente todo é máis prosaico e o aire non é máis cá devandita película de pingas que a nosa amiga proxecta cando se sente en perigo.

Ademais de merecerlle mala prensa, o seu aspecto ten tamén moito que ver con algúns dos nomes vulgares que recibe. É o caso de píntega ou pinchorra, que toman como base de formación o substantivo pinta “mancha de distinta cor á da superficie na que se encontra”; ou pincha, que é tamén unha sorte de manchas. O uso desta denominación concéntrase na área central de Galicia, no encontro das provincias de Lugo, A Coruña e Pontevedra.

No caso de pezoña ou pesoia a nomenclatura está motivada pola substancia que segrega o animal e sitúase o seu uso no galego occidental. No outro extremo, en Ourense e sur de Lugo, achamos os termos salamántiga e salamanca, que remiten con claridade ao étimo latino salamandra. E as formas sapagueira e sacabeira? Son propias da provincia de Lugo cara ao norte e remiten a formas moi antigas das linguas anteriores á romana.

Citas:

“Eses segundos parecen horas cando non hai televisión, cando o tornar das vacas fai que profundes na natureza seguindo unha bolboreta, vendo moverse a herba, ou descubrindo unha píntega á beira dun regato.” (Romina Bal, Galicia Hoxe, 7-11-2010)

“Debaixo dos balaústres nos que me debruzaba había unha fonte tapada cunha casopiña de pedra, un fío de auga rebordaba do manancial e na terra escurecida pola lentura destacábase unha salamántiga colorida.” (Bieito Iglesias: Contos da terra da tarde / Noticia dos árcades mortos ou por que non escribín certo libro meu, 2011)

“Que mellor nome que león para o león; araña para a araña; píntega para a sacabeira e xato para o pucho? E xa non digo nada a de escornabois para a vacaloura.” (Xabier Paz, As vidas de Nito, 2013)

Palabras traballadas

Todos os termos que traballamos, fóra das Palabras do día, ordenados alfabeticamente.

Ver

Palabras do día

Unha palabra cada día dos 365 do ano, ordenadas alfabeticamente ou por data.

Ir

Axúdasnos a mellorar? Pechar

A túa opinión impórtanos. Queremos saber como usas o Portal das Palabras, que che gusta máis e se botas algo en falta.

Enredarache moi pouco tempo!

Cubre a enquisa aquí