Apelido Fraguas

Ana Boullón

O apelido Fraguas pertence ó grupo dos que proceden de nomes de lugar e, dentro destes, correspóndese a unha palabra viva, a fragua, ‘o taller onde se traballa o ferro’. Procede dun antigo frauga < *frabĭca, do lat. fabrĭca ‘arte do ferreiro’, ‘fragua’, derivado de faber ‘ferreiro’, ‘artesán’. Tamén deu lugar a formas intermedias, que non callaron no léxico común, pero que se conservan na toponimia e se documentan desde moi antigo, polo menos desde o século XII, segundo a nosa documentación:

a) “casale de Frauegas“, a. 1157, TSobrado.

b) “castrum de Frauegas” a.1171, “uillam de Frauugas” 1240, “in villa de Fraguas, que iacet super viam que vadit de Fraguas ad ecclesiam sancti Salvatoris” a.1249, “in termino de Fraugas” a.1274, Pedro Pérez de Fraguas a.1279 CDRamirás

c) “Munio Cresconii de Frauega” a.1210 TToxosoutos

Todas estas son mostras en textos escritos medievais dos actuais topónimos modernos: no Nomenclátor de Galicia hai ata sete lugares chamados Fraguas e dous A Fragua. O exemplo a) refírese ao de Guitiriz, o b) ao de Ramirás e o c) ao de Vilanova de Arousa.

O mesmo étimo deixou tamén o nome de lugar Frádega, presente, tanto en singular como en plural, en sete lugares de Galicia e en varios microtopónimos (isto é, lugares non habitados): Frádega en Ames e en Brión, Frádegas en Xove, A Frádiga en Mañón e O Páramo, O Camiño da Frágueda en Sarreaus, Frágadas en Lousame. E diminutivos como A Fraguicela, na Capela, A Fragocela, en San Sadurniño e Fragüelas, no Pino. O primeiro dos citados debeu de ser un lugar de certa importancia, porque se documenta desde moi antigo:

“estando ẽna vila de Frádega, que he na dita frigresía de san Thome d’Oyames … da dita vila de Frágueda en que moravan o dito Afonso de Frádega” a.1344 DocUnivSantiago

Ben se ve con esta abundancia de formas que a actividade do ferreiro era moi importante na sociedade. E aínda se lles pode engadir outras que facían referencia ó mesmo concepto, quérese dicir, o lugar onde traballaba o ferreiro: no Nomenclátor de Galicia hai 33 lugares e 7 parroquias chamadas A(s) Ferreira(s), 28 lugares A(s) Ferrería(s), e 19 lugares O(s) Mazo(s).

Ao seren topónimos tan frecuentes, non sorprende que todas estas voces deixasen apelidos: Ferreira, Ferreiroa/Ferreirúa, Ferrería. E tamén Fragua e Fraguas. Como adoita acontecer cos apelidos toponímicos, o mapa onde se mostran os seus portadores indica claramente a área principal de onde procede este. O recurso Cartografía dos apelidos de Galicia permite ver como Fraguas está moi concentrado en Cotobade, e espallado nunha zona compacta arredor del. Esta distribución parece apuntar ao topónimo Fraguas da parroquia de Caroi, aínda que non se pode descartar que proceda de Fraguas na próxima parroquia de Tomonde, en Cerdedo, hoxe deshabitada. En todo caso, Cotobade conta con 179 ocorrencias do total de 614 en toda Galicia, e hoxe é o seu sétimo apelido máis frecuente, segundo o IGE. Por iso non é sorprendente que p persoeiro a quen se lle dedican este ano as Letras Galegas, Antonio Fraguas Fraguas, alí nacido, o levase duplicado. Todo un vaticinio para quen se había de converter nun dos máis egrexios estudosos da nosa cultura popular.

Palabras traballadas

Todos os termos que traballamos, fóra das Palabras do día, ordenados alfabeticamente.

Ver

Palabras do día

Unha palabra cada día dos 365 do ano, ordenadas alfabeticamente ou por data.

Ir