Apalabrando o país

O 25 de xullo as galegas e os galegos botámonos á rúa porque, como dixo Castelao, ese é “o día da festa maior de Galicia”. E festa hai, e celebración e algueirada, mais tamén bandeiras e proclamas, tras as que se deixa sentir a nosa identidade colectiva. Desde a ruada da noite do 24 deica a Alba de Groria do 25, resoan no país os que poderían ser ecos de ancestrais ritos pagáns de orixe celta. En 1920, as Irmandades da Fala danlle nome: Día de Galicia. A cousa estaba clara e non deberían facer falla máis explicacións, pero as circunstancias históricas e políticas esixiron poñer máis palabras: en 1931, Día da Nosa Fala Nacional, nos anos setenta Día Nacional de Galicia ou tamén Día da Patria Galega.

Sexa como for, un día para festexar Galicia e a identidade que nos define, pero… cales son os símbolos desta? Séculos de historia non han caber nun Setestrelo, pero temos as sete palabras que mellor poden axudarnos a entendela.

1

nación

Comunidade humana, instalada nun territorio definido, que pode estar ou non politicamente organizada como estado, e que se caracteriza por ter unhas tradicións históricas e culturais comúns, os mesmos intereses económicos e unha unidade lingüística ou relixiosa

A vista de paxaro queda claro que o 25 de xullo é o día en que Galicia deixa de ser verde para pintarse de branco e azul. Se poñemos a orella, a cousa igual se complica un pouco máis pero, con todo, é imposible pasar a xornada sen escoitar a palabra nación. Sen necesidade de darlle moitas voltas, a nación podemos relacionala con outras palabras comúns coma nacemento, nado ou nacenza, e efectivamente todas compoñen unha única familia léxica, vinculada na súa orixe latina.

Para alén doutras significacións de tipo histórico, cultural ou político que foi adquirindo co tempo, desde a súa propia etimoloxía a palabra nación (de natio, derivado do verbo nascere ‘nacer, vir ao mundo’) está relacionada co lugar orixinario de procedencia, aquel territorio onde cada un de nós é posto no mundo por primeira vez. E neste sentido vincúlase claramente con patria (do latín patria ‘país natal’, ligado con pater, ‘pai’), a nación á que cada un pertence ou ten o sentimento de pertencer, que ao final é bastante máis decisivo. Tendo en conta isto, podemos entender mellor que esta palabra tamén se empregue para nomear o órgano xenital das femias dalgúns animais, por exemplo, da vaca.

2

comunidade

Grupo social ou político constituído por membros que posúen uns intereses comúns

Daquela, a nación é unha das cousas que define ás persoas desde o mesmo momento do nacemento, contribuíndo a identificarnos e describirnos desde a orixe. Pero para coñecérmonos non só temos que mirar dentro de nós, senón compararnos cos outros e deste xeito descubrirmos o que temos de diferente ou en común. Recoñecer o que nos distingue fainos sentir únicos pero, sen dúbida, comprender o que nos une dános especial forza e alegría.

E eses precisamente son os sentimentos que se exaltan o 25 de xullo: o dereito a ser diferentes e a pertenza a unha comunidade. Esta palabra procede do latín comunitatis, ‘comunidade, analoxía’, que así mesmo deriva de communis, ‘que pertence a moitos ou a todos, que é público’. As persoas que teñen en común a lingua, as tradicións ou as institucións e viven nun territorio determinado constitúen o pobo, do latín populus, que orixinariamente se definía por oposición co Senado e a plebe, a clase popular; mais cando desapareceu a vella organización social e política romana, pasou a denominar o conxunto dos cidadáns.

3

idiosincrasia

Maneira de ser propia e peculiar dunha persoa, dunha colectividade ou dun pobo.

Aínda que poida resultar un chisco infrecuente esta palabra, o certo é que se reparamos ben na súa composición atoparemos elementos recorrentes dos que non é difícil recoñecer o significado. A forma prepositiva grega idio– está presente en moitas outras palabras, que se foron introducindo na lingua desde o século XVI en diante: idioma, idiolecto, idiopatía… ou idiota! En todas elas o seu valor é o mesmo: ‘propio, particular, peculiar’.

En concreto, idiosincrasia provén do étimo grego idiosugkrasía, que podería traducirse por ‘temperamento particular’. Está claro que se nos perdemos polo mundo, a primeira maneira de recoñecermos outros galegos e galegas é escoitalos falar pero disque temos tamén unha psicoloxía, unha cosmovisión que nos distingue como colectivo: quizais a filosofía do Malo será! que fixeron soada cun anuncio publicitario, o espírito de loita e resistencia do Nunca máis! que se plantou diante da infamia negra ou a retranca dos e das que saben que intelixencia e humor veñen sendo case case a mesma cousa. Sexa o que for, o 25 de xullo deixamos moi claro que estamos ben orgullosas e orgullosos de selo!

4

cultura

Conxunto de coñecementos, crenzas e costumes que caracterizan as sociedades humanas organizadas, particularmente as máis avanzadas.

Se miramos cara á orixe desta palabra, temos de chegar ata os escritos do mesmo Cicerón, quen a empregou nalgunha das súas obras máis coñecidas como metáfora do crecemento intelectual e moral do ser humano, comparándoo cun vexetal que se cultiva para que medre. De feito, cultura provén do participio pasado do verbo latino colere, ‘cultivar’. Pero o valor que fai referencia ao ‘lado intelectual dunha civilización’ non aparece ata o XIX, e será na segunda metade deste século cando se desenvolva o sentido máis concreto de ‘costumes colectivos e logros dun pobo’.

Defender a nosa cultura histórica, coidala e protexela para que non murche e medre vizosa é para as galegas e os galegos un deber, e un dereito. E se a columna vertebral da cultura galega é a lingua, queda claro que a mellor maneira de defendela é, con diferenza, non sacala da boca. O 25 de xullo e non só, porque como dicía Lesta Meis “o Día de Galicia son todos”.

5

bandeira

Pano, case sempre en forma de rectángulo, dunha ou máis cores e ás veces con escudo, que é símbolo dunha nación, partido, rexemento etc., ou que é sinal de algo.

A identidade ten unha proxección interna, que a define, e tamén unha manifestación externa, que a fai visible e recoñecible para os outros. Esta proxección realízase a través dos símbolos, que a representan por convención. Desde 1984, o Estatuto recoñece tres símbolos oficiais para a nación galega: a bandeira, o escudo e o himno, convidados de honra en todas as actividades do 25.

O substantivo bandeira introdúcese no idioma a partir do español, nunha forma derivada da orixinaria castelán banda, que á súa vez podería ter a súa base etimolóxica no gótico, nun suposto *bandwa, que tería o significado de ‘sinal, marca’. As bandeiras como identificadores de contido bélico están presentes universalmente desde as orixes da civilización, se ben é en Oriente onde primeiramente asumen a función propia de identificar os exércitos durante o combate. No século XVIII, acóllense como símbolos nacionais e no XIX consolídanse como xeito de identificación ideolóxica. De feito, outra das acepcións da palabra bandeira é a de “ideoloxía ou causa que defende unha persoa ou un grupo”. E é tamén no XIX cando a actual bandeira oficial de Galicia (atravesada pola banda diagonal azul desde o ángulo superior esquerdo ao inferior dereito) foi asumida como tal para acabar impoñéndose á anterior, totalmente branca, grazas á intensa reivindicación dos rexionalistas, con Murguía á cabeza, que a expuñan nos actos públicos solemnes. O primeiro deles o traslado dos restos mortais de Rosalía a Bonaval o 25 de maio de 1891.

6

escudo

Emblema en forma de escudo, onde aparecen as figuras representativas dun estado, cidade ou familia.

E se os milicianos enarboraban as bandeiras para identificárense, mais lles valía tamén parapetarse tras os escudos para se defenderen, unha vez recoñecidos. Por curioso que pareza, a maioría dos expertos conveñen en que a orixe do escudo de armas de Galicia hai que buscala en terras bastante afastadas, probablemente en Inglaterra, onde nun documento de fins do XIII atopamos o máis antigo testemuño do brasón atribuído ao reino de Galicia: tres copas non cubertas. Trataríase dunhas armas parlantes, que son aquelas que aluden ao topónimo que representan: deste xeito, o “calice” refírese por semellanza fonética a un suposto rei “de Galyce”. Só nas últimas décadas do XV estas armas foron aceptadas como propias dentro de Galicia, outorgándolle xa un sentido marcadamente eucarístico.

En 1972, a RAG acorda en sesión plenaria aceptar como definitivo o modelo do antigo escudo de armas, enriquecido coas cruces de prata que representaban as sete cidades do antigo Reino: Santiago, Coruña, Betanzos, Lugo, Mondoñedo, Ourense e Tui, que non coincidían territorialmente coas actuais.

A palabra procede do latín scutum, que non era outra cousa que un ‘escudo de forma alongada’ e ten alcance panrománico.

7

himno

Composición musical destinada a ser cantada en honra e loanza de algo ou de alguén e que se converte en símbolo dunha comunidade de persoas, dun ideal etc.

As bandeiras locen fermosas mais o silencio non casa ben coa festa e se non tivésemos algo para cantarmos, a folía había ser bastante menos. Foi por volta de 1890 cando, da man dos rexionalistas, saíu a concurso un himno para as celebracións e reivindicacións galeguistas. A estrea oficial do gañador, escrito polo poeta de maior alento épico da época, Eduardo Pondal, e musicado por Pascual Veiga, creador tamén da popular Alborada, non foi ata 1907. Cantouse non Centro Galego da Habana e foron desde logo os emigrantes en América, particularmente en Cuba, os que máis fixeron pola mobilización e identificación popular cos símbolos construídos polos rexionalistas, quen tamén foron impulsores do primeiro lugar de memoria nacional: o monumento aos Mártires de Carral. A letra do himno galego corresponde ás catro primeiras estrofas do poema Os pinos, no que curiosamente non se pronuncia nin unha soa vez a palabra Galicia, referida porén como o “fogar” ou a “nazón” de Breogán.

A palabra himno procede do grego húmnos, onde tiña o significado de ‘canto’, a través do latín hymnus. Na Antigüidade, estes cantos eran de agradecemento ou para loar un deus ou outra representación semellante e chegaron a compoñer un dos xéneros poéticos máis importantes dentro da literatura grecolatina clásica.

Palabras traballadas

Todos os termos que traballamos, fóra das Palabras do día, ordenados alfabeticamente.

Ver

Palabras do día

Unha palabra cada día dos 365 do ano, ordenadas alfabeticamente ou por data.

Ir

Axúdasnos a mellorar? Pechar

A túa opinión impórtanos. Queremos saber como usas o Portal das Palabras, que che gusta máis e se botas algo en falta.

Enredarache moi pouco tempo!.

Cubre a enquisa aquí