Xesús Alonso Montero caracterizouse polo seu compromiso político e social que nunca agochou. Como un leal camarada defendeu a igualdade e a xustiza. Sostiña que o pobo debe elixir os seus representantes no goberno e que este debería ser a república. Sendo neno en Ventosela −Ribadavia− recoñece as desigualdades existentes e interioriza as palabras do señor Petouto:

“Mira, rapaz, eu non sei se no mundo, o día de mañá, terá que haber ricos, pero non haber

á pobres”, un canteiro que traballaba na súa casa. Aseguraba que aquel canteiro era comunista sen sabelo. Aquilo converteuno en partidario do comunismo “doutrina económica, política e social que aspira á eliminación do sistema capitalista e a superación da loita de clases, propugnando a propiedade colectiva dos medios de produción e a xustiza social” e, sobre todo, partidario de marxismo “doutrina filosófica, social e económica elaborada por Karl Marx, Friedrich Engels e os seus seguidores, baseada no materialismo histórico e dialéctico”. Afiliouse ao PCE en 1962 e foi nas súas listas pola cidade de Lugo nas primeiras eleccións en 1977. Ademais definíase como antifranquista “non partidario do franquismo” e republicano “partidario da república”. Por todo isto foi represaliado mais non abandonou a militancia nin deixou de ser camarada comprometido.

A palabra camarada é unha voz que vencellamos coa política porque, case sempre, a relacionamos coa acepción “persoa que comparte a mesma ideoloxía”; pero en realidade xorde no ámbito militar e fai referencia, como tamén se recolle no Dicionario, a “persoa que, con respecto a outra, ten os mesmos costumes, ocupacións ou certos lazos de familiaridade”. En concreto, xorde da relación que se establecía entre os soldados que compartían cuarto ou cámara cando estaban lonxe nalgunha acción bélica. Vocábulo que xorde no século XVI nas tropas de Carlos I e que se recolleu nas linguas europeas como comrade (inglés), Kamerad (alemán); camarata (italiano), camarada (portugués), camarade (francés).

Don Xesús Alonso Montero estaba destinado a ser labrego, a facerse cargo das vides da familia. Mais ao se lle detectar unha doenza cardíaca quedaba impedido para calquera traballo que requirise forza e así os seus pais decidiron que: “se non vale para nada, que estude”. Aquel rapaz que non lles valía na veiga licenciouse con premio extraordinario no ano 1953 e tres anos máis tarde converteuse en profesor de maxisterio e logo aprobou as oposicións a catedrático de instituto dando clases en Palencia, Lugo e Vigo. Posteriormente, en 1977, comeza a dar clases no colexio universitario de Vigo e pasa a ser profesor titular de Literatura Galega na Universidade de Santiago de Compostela no 1991.
O seu maxisterio deixou unha pegada indeleble nos e nas súas discípulas. A súa condición de profesor foi o que máis satisfacción lle proporcionou, sinalou nalgunha ocasión. A tempada como docente na cidade de Lugo foi unha das que lembraba con máis agarimo xa que é onde máis cómodo se sentiu porque lle deixaron dar as súas clases sen moito incomodo dadas as circunstancias de represión nas que se vivía.
A palabra profesor (“persoa que se dedica ao ensino dunha disciplina”), de orixe latina, deriva do verbo profitēri que significaba ‘falar diante da xente’, composto pola preposición pro- ‘diante de’ engadido ao verbo fatēri ‘falar’ e de aí pasa á ‘persoa que fala diante do alumnado’. Relaciónase con docente, “que ten como profesión a ensinanza”; procede do participio de presente do verbo do latín docěre ‘ensinar’ e que literalmente se traduciría como ‘facer que alguén aprenda’.
No caso de Alonso Montero, os e as súas discípulas identifícano como un mestre, a forma patrimonial da latina magistrum que significaba ‘o que domina certo oficio’, ‘o que é o mellor en certas materias’. Daquela extrapólase que o mellor dunha escola terá que ser o ou a mestra. Outra voz que nos pode servir para identificar a relación que sostiña cos e coas súas estudantes é a de mentor, “persoa que serve de guía ou orientación”; esta voz lévanos ao latín mentor que era o nome do amigo de Ulises e o conselleiro e guía de Telémaco na súa ausencia.

Xesús Alonso Montero foi unha persoa poliédrica que “ten moitas caras ou facetas”. Outra delas é a súa vertente investigadora no ámbito da filoloxía. Imos lembrar que froito da súa preocupación pola lingua galega converteuse en pioneiro nos estudos de sociolingüística aplicada ao galego. As súas inquedanzas ao redor do futuro da súa lingua lévano a coordinar unha obra colectiva onde se pregunta sobre O porvir da lingua galega (1968). Entre finais dos anos sesenta e principios dos setenta publicou obras

fundamentais como O que compre saber da lingua galega (1969) e o Informe dramático sobre la lengua gallega (1973). Nestes textos alertou sobre a marxinación social do idioma e trasladou predicións severas sobre a súa posible desaparición. Ao mesmo tempo, propuxo medidas concretas para a súa recuperación, consolidándose como un dos primeiros intelectuais en pensar o futuro da lingua galega desde a perspectiva científica e social. A voz pioneiro bebe da francesa pionnier presente na lingua gala desde 1140 baixo a forma pëonier, designación outorgada aos soldados de infantería, logo designou aos que se especializaron en ‘abrir camiños’ e no século XVII foi recollía polo inglés para ser aplicada a ‘aqueles que abrían camiño a outros en novas terras para desenvolver calquera outra actividade’.

A súa primeira aproximación ao estudo social da lingua faino na nenez −como neofalante− ao chegar a Ventosela e se dar de conta que para a integración na aldea ten que falar correctamente en galego como toda a rapazada. Decátase tamén de que é unha lingua en situación de diglosia xa que na aldea fala galego todo o mundo agás o médico, o alcalde e o crego que o fan en castelán.

Deste xeito fai a súa primeira aproximación á sociolingüística, a rama da lingüística que estuda as relacións entre a lingua e o medio social. É un termo relativamente recente produto do interese de ir máis alá dos estudos que consideraban a lingua como un sistema abstracto, illado do falante e da sociedade na que vive. O vocábulo sociolingüística aparece por primeira vez en 1952 no título dun traballo de H. C. Currie; mais o desenvolvemento da disciplina comeza en 1964 nos Estados Unidos. A voz é un híbrido resultado do encontro do formante socio- ‘que ten que ver coa sociedade’ e lingüística, “a ciencia que estuda a linguaxe humana”.

Ese investigador apaixonado pola poesía de Rosalía, Curros, Machado ou Lorca, agochaba un autor dos seus propios versos. El denominábase como un poeta-profesor. Probablemente compuxese versos desde moito antes que saíse do prelo o primeiro libro de poemas na década dos noventa do século pasado, fíxoo con modestia pero sabedor tamén que non eran froito dun arrebato de mocidade senón unha forma máis de amosar o seu compromiso social. Proba da súa destreza como versificador é que acadou o primeiro premio no Segundo Certame Xacobeo de Poesía na modalidade de cantigas ó xeito medieval por Airas Nunes volve ó Camiño (1994) e a partir dese momento publicou varios libros como Versos satíricos (para hoxe) ó xeito medieval (1998), Versos republicanos e outros versos políticos (2002), Pois era un barco pirata (2003), Romances do dezaseis de febreiro de 1936 (2006) e Versos dun fistor republicano, marxista, ateo e un pouco epicúreo. Antoloxía: 1963-2016 (2017). Foi Alonso Montero un poeta que, como gran coñecedor das formas medievais, fixo unha actualización destas mediante as temáticas que aborda (a denuncia social e reivindicación da xustiza); pero constrinxido a unhas formas rigorosas que precisan un destro manexo da lingua.

Se recollemos o termo empregado no título da súa antoloxía poética, el era un fistor, -a, un ‘poeta do pobo’, como el definía a voz nun vídeo do Portal das Palabras. Termo propio do sur da provincia de Ourense —segundo a información recollida en Frampas de Elixio Rivas Quintas— para designar a persoa que, sen ter moita instrución, é quen de compoñer versos e compoñer estrofas seguindo os modelos da cantiga popular. A orixe da palabra non está clara. Hai autores que indican unha orixe italiana vinculada ao vocábulo fistolo ‘demo’; máis Corominas propón acudir ao termo facistor ‘atril onde se colocan os libros no coro nunha igrexa’. Mentres que Elixio Rivas sostén que podería estar relacionado co latín fictor ‘o que dá forma’, da familia do verbo fingere que nunha das súas acepcións significa ‘compoñer’ ou ‘escribir’ carmina (poemas).

A denominación poeta tomámola do latín poeta onde significaba ‘artista’ ou ‘poeta’, e que remite ao grego poietés ‘autor’ ou ‘compositor de versos’. Outras voces afíns serían versificador, na acepción “persoa que compón versos”; termo que vén de versificar, e este lévanos a verso do latín versus ‘liña’ e logo pasou a ser ‘poesía’ ou ‘canción’; outro sinónimo sería a voz rimador que toma como referente formativo rima, a “concordancia total ou parcial dos fonemas de dúas ou máis palabras a partir da última vogal acentuada do verso”; este vocábulo lévanos ao occitano antigo rima que significaba ‘verso’. Un equivalente culto é vate que nos leva ao latín vates que significaba, en principio, ‘adiviño’, ‘profeta’, logo ‘mestre nalgunha arte’ e tamén ‘poeta’.

Xesús Alonso Montero foi académico. Ingresou na Real Academia Galega en 1993 a proposta de Xosé Filgueira Valverde, Carlos Casares e Ramón Piñeiro co discurso cuxo título é "Manifestos" en verso en favor da poesía civil nos primeiros tempos da posguerra na Galicia da terra e na Galicia emigrante (1939-1962).

Se a Academia é o lugar onde se reúnen as persoas que se dedican á ciencia e á arte, Alonso Montero cumpre abondo este requisito ao ser un filólogo, a “persoa especialista ou versada en filoloxía, a ciencia que estuda a lingua e a literatura dun pobo a través dos textos escritos”. A orixe do vocábulo está no latín philologus, que remitía á palabra helena philólogos, para referirse ao ‘afeccionado ás letras’, ou tamén ‘o erudito’, particularmente na linguaxe. Non hai ninguén que dubide que don Xesús era un namorado das letras e, ao final dos seus días, converteuse nun erudito.

A súa traxectoria científica comezou coa propia tese doutoral presentada na Universidade de Salamanca titulada Lengua y estilo de Curros Enríquez en su poesía gallega (1966), dirixida por José Luis Pensado. Convértese a partir de aquí en estudoso da obra literaria de moitos autores en lingua galega que naquela altura –anos sesenta– non eran coñecidos, nin recoñecidos pola poboación. Foi biógrafo (“autor de biografías”) e divulgador da obra de autores e autoras como o propio Curros Enríquez, Castelao, Celso Emilio Ferreiro, Neira Vilas, Leiras Pulpeiro, Luís Pimentel, Ben-Cho-Shey, Otero Pedrayo, Ánxel Fole, Ramón Piñeiro ou Rosalía de Castro... de todos eles aseguraba que estaban no ronsel progresista, máis ou menos galeguistas, mais dos que sempre se extraían aprendizaxes.

Como divulgador da literatura galega é esencial o seu esforzo por recuperar a obra dos autores da II República, os escritos da guerra civil, e todas daquelas persoas que padeceron o exilio, tanto o exterior, coma o interior. O termo procede do equivalente latino divulgātor, formado sobre o verbo divulgo que significaba ‘publicar’, ‘difundir entre o vulgo’. O Dicionario dá como sinónimo difusor ‘que difunde’, que nos leva ao latín diffūsor ‘o que trasfega licores’, neste caso son os escritos os que se moven para dalos a coñecer.

A oratoria é a ‘arte de falar con elocuencia’, é dicir, a habilidade de comunicar dun modo eficaz para deleitar, conmover ou persuadir a audiencia. Deste modo, a oratoria serve para captar a atención do receptor, seducilo a través dunha mensaxe clara e concisa, e conseguir que tome decisións ou adopte unha determinada posición.

Ben, Xesús Alonso Montero era posuidor da arte da palabra sen dúbida ningunha. Foi considerado un orador prodixioso. A súa elocuencia serviulle para transmitir o seu saber sobre a literatura e a lingua nas súas clases; pero tamén para divulgar a idea de “hai que estar coas causas nobres”. Así as súas conferencias, presentacións e discursos eran cativadores e a audiencia quedaba prendida coas argumentacións expostas en calquera das súas disertacións, independentemente do tema abordado.

A palabra orador posúe dúas acepcións no Dicionario. A primeira é “persoa que pronuncia discursos, conferencias etc., ou que fala en público, en particular coa intención de convencer aos que a oen”, e a segunda “persoa que ten facilidade para falar en público”. As dúas facetas encaixan á perfección coa personalidade do profesor Alonso Montero. Atopamos a orixe da voz no latín orātor, -ōris onde significaba ‘orador’, ‘embaixador’ e ‘persoa que pide algunha cousa’, fórmase sobre o verbo orāre ‘dicir’, ‘rogar’ ou ‘suplicar’. En galego temos unha serie de voces da mesma familia etimolóxica como son oral, oralidade, oración, orar, as primeiras vinculadas á acción de falar e as segundas cun matiz relacionado co feito de rogar.

A voz orador, segundo nos di o DRAG, garda relación semántica con vocábulos como conferenciante, que nos leva ao termo do latín medieval conferentia ‘conferencia ou discusión’, que remite á forma conferens, participio de presente do verbo conferre ‘reunir’, ‘poñer en común’; co sinónimo relator que bebe no latín relātor, -ōris que significa ‘o que conta o que pasou’, ‘o que trae á memoria’. Por outra banda, a voz comunicador designa a ‘persoa que transmite unha información con eficacia’, xorde no verbo latino commūnĭcare ‘facer participante’, ‘comunicar’ ou ‘facer común’ e para levar a cabo isto convén ser bo orador.

Xesús Alonso Montero foi autor de innumerables traballos de temática diversa —artigos, monografías, edicións, antoloxías— que demostraban que posuía unha fantástica erudición froito, quizais, dunha curiosidade intelectual innata que o levou a mergullarse en innumerables lecturas. Algúns dos seus estudantes dicían das súas clases que “...eran conferencias. Naqueles anos valorábase a súa erudición, que era ampla, e o inédito das súas ensinanzas”.

A palabra erudición procede da latina eruditio, -ōnis, ‘erudición’, ‘doutrina’, ‘ensinanza’, derivada sobre o verbo erudīre ‘ensinar’, mais, de xeito literal, fixándonos nos elementos formantes leríase como ex- ‘fóra’ e rudis ‘rudo’: −botar fóra a ignorancia, a rudeza− grazas ao que se atopaba nos documentos. Aquel que posúe a sabedoría é denominado erudito “persoa que posúe un gran coñecemento relativo a unha ou varias disciplinas”. O noso profesor era un erudito xa que foi adquirindo paulatinamente coñecemento en disciplinas diversas. Daquela poderiamos cualificado como unha persoa lida, instruída, douta, ilustrada, culta, en resume, sabia.

O seu era un saber case enciclopédico que, segundo o DRAG, é o “que abarca un conxunto de coñecementos amplo sobre diferentes campos”. Este adxectivo relaciónase coa voz enciclopedia, termo formado no latín medieval encyclopaedia que deriva do grego enkyklios paideia, ‘educación xeral’, en principio, significaba un ‘sistema de aprendizaxe completo’, é dicir, unha educación integral. Ata o século XVI non se emprega para designar obras consideradas enciclopédicas xa que estas eran denominadas speculum ou thesaurus; o primeiro que empregou a voz con esta acepción foi Paul Scalich en 1559 e a súa consagración foi grazas á obra de Denis Diderot, Encyclopédie no século XVIII.

Do outro lado do erudito atópase a persoa pedante “que fai alarde inoportuno e vaidoso dos seus coñecementos”. A pedantería ou o pedantismo (“afectación propia de quen ou do que é pedante”), en ocasións, agocha máis ben posuír menos sabedoría da que aparentan. Disto último carecía Xesús Alonso Montero.